મહારાજજીના વ્યાખ્યાનોનો ભાવાનુવાદ : એક વિચારબીજથી આધ્યાત્મિક સાધના સુધીની યાત્રા

વિ.સં. ૨૦૪૮ના શિયાળાનો સમય હતો. મહારાજજી (મારા ગુરુદેવ ૫૨મ પૂજ્ય આચાર્યદેવેશ શ્રીમદ્ વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજા) સ્મૃતિશેષ થયાને છ–એક મહિના થયા હશે. પાછીયાની પોળના ઉપાશ્રયમાં પ્રસંગ નિમિત્તે સ્થિરતા હતી.

એક સાંજે મારા શિક્ષાદાતા ૫૨મ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય ગુણયશસૂ.મ.ને વંદન કરવા ગયો. ત્યારે તેમણે વાત છેડી કે મહારાજજીના ગુરુમહારાજ, સિદ્ધાંત મહોદધિ પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવેશ શ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજા એવું માનતા અને કહેતા કે—

“આચાર્ય શ્રી વિજય રામચંદ્રસૂરિજીનાં વ્યાખ્યાનોનો સંસ્કૃતમાં અનુવાદ થાય તો ભવિષ્યમાં શાસ્ત્રની ગરજ સારશે.”

સમુદાયના કેટલાક વિદ્વાન મુનિભગવંતોને જોઈને તેમને આ વાત યાદ આવી. મુનિભગવંતોએ આ વિચારને ઉપાડી લીધો. કેટલાંક વિદુષી સાધ્વીજી ભગવંતો પણ આ અભિયાનમાં જોડાયા. મહારાજજીનાં વ્યાખ્યાનોનો સંસ્કૃત અનુવાદ શરૂ થયો.

આ અભિયાનમાં અમે બંને ભાઈઓ — હું અને મારા લઘુબંધુ મુનિરાજશ્રી પ્રશમરતિ વિજયજી મ. — જોડાઈએ એવી તેમની ભાવના હતી.

અનુવાદના ત્રણ સ્તર

અનુવાદ એટલે એક ભાષાના વિચારનું અન્ય ભાષામાં રૂપાંતરણ. અનુવાદ મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તરે થઈ શકે—
શબ્દાનુવાદ
ભાષાનુવાદ
ભાવાનુવાદ
શબ્દાનુવાદમાં શબ્દોનું રૂપાંતરણ થાય છે, ભાષાનુવાદમાં વાક્યોનું, અને ભાવાનુવાદમાં વિચારોનું. આ ત્રણમાં ભાવાનુવાદ શ્રેષ્ઠ છે, એ નિઃશંક છે.
મહારાજજીનાં વ્યાખ્યાનોનો કેવળ શબ્દાનુવાદ થાય તો સંસ્કૃત ભાષાની અને મહારાજજીનાં વિચારોની ગરિમા જળવાઈ રહે નહીં. ભાષાનુવાદ કે ભાવાનુવાદ વધુ ઇષ્ટ છે.
ભાષાનુવાદનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય ચંદ્રગુપ્તસૂ.મ.નું પુસ્તક છે. પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય યોગતિલકસૂ.મ.નું ‘આત્મધર્મઃ’ પણ એક સરાહનીય પ્રયાસ છે.
ભાવાનુવાદમાં શબ્દો નહીં, પરંતુ ભાવોનું અનુસરણ થાય છે. એ રીતે ૫૦૦ પાનાંનું સમ્યગ્દર્શન નામનું પુસ્તક પણ ૫૦ પાનાંમાં સમાઈ શકે.

બીજ વવાયું

આ વાત મેં ૫૨મ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય ગુણયશસૂ.મ. સમક્ષ રજૂ કરી. ઘણો વિચારવિમર્શ થયો. શબ્દાનુવાદમાં હું સંમત ન થયો.

આખરે પૂ. આ. ભગવંતે કહ્યું—

“સારું, તું કહે છે તેવો અનુવાદ કરી આપ.”

હું ચૂપ થઈ ગયો. કારણ કે જે માનું તે કરી શકતો ન હોઉં, તો વિરોધ કરવાનો નૈતિક અધિકાર પણ નથી.

એ જ ક્ષણે તેમની વાત બીજ રૂપે મારા મનમાં વવાઈ ગઈ —
મહારાજજીનાં વ્યાખ્યાનોનો ભાવાનુવાદ કરવો જોઈએ.

“તે મુનિ વંદો” અને પ્રોત્સાહન

વિ.સં. ૨૦૬૫માં ‘તે મુનિ વંદો’ પ્રગટ થયું. અનેક સાધ્વીજી ભગવંતોએ વાંચીને પ્રોત્સાહક પ્રતિભાવ આપ્યો.

• પૂ.સા. શ્રીચંદનબાળાશ્રીજીનો પ્રતિભાવ હતો કે આ વાચનાઓ સંયમ અને સમાધિ જાળવવામાં સહાયક બને છે.
• પૂ.સા. સૂર્યમાલાશ્રીજીમ. રોજ બપોરે શાસ્ત્રની જેમ તેની વાચના કરતાં.
• પૂ.સા. શ્રીહિતપૂર્ણાશ્રીજીમ. તથા પૂ.સા. શ્રી દર્શનશ્રીજીમ. વારંવાર આ વાચનાઓ વાંચતા અને વંચાવતા.

આ પ્રોત્સાહનથી અઢાર વર્ષ જૂનું વિચારબીજ ફરી મગજમાં પ્રસ્ફુટ થયું.

સંકલ્પની ક્ષણ

વિ.સં. ૨૦૭૨માં મહારાજજીની પચીસમી સ્વર્ગતિથિ આવી. ઠેર-ઠેર કાર્યક્રમો યોજાયા. એક સાંજે હું મહારાજજીની પ્રતિકૃતિ સામે ઊભો હતો.

વિચાર આવ્યો—
સેંકડો શિષ્યો, હજારો ભક્તો મહારાજજી માટે કેટલું કરે છે અને હું તો ગુણાનુવાદ પણ કરી શકતો નથી.

આંખો નમ થઈ ગઈ. એ પળોમાં ‘તે મુનિ વંદો’ આંખો સામે તરવરી. પુસ્તક હાથમાં લીધું અને તેના ભાવાનુવાદનો સંકલ્પ કર્યો.

આ મહારાજજીનો આદેશ હતો. મહારાજજીની કૃપા હતી.

સાધનાનો આરંભ

નિયમ બાંધી લીધો—
રોજ સંસ્કૃતમાં એક વાક્ય લખવું.

પ્રથમ જ દિવસે સમજાઈ ગયું કે સંસ્કૃત લખવું સરળ છે, પણ મહારાજજીનાં વ્યાખ્યાનોનો ભાવાનુવાદ કરવો અતિ દુષ્કર કાર્ય છે. પાંચ દિવસ સુધી એક શબ્દ પણ લખાઈ ન શક્યો.

છઠ્ઠા દિવસે મહારાજજીની પ્રતિકૃતિ સામે ઊભો રહી માર્ગદર્શન માટે વિનંતિ કરી. સાતમા દિવસે એક તંતુ મળ્યો અને યાત્રા શરૂ થઈ.

રોજ સવારે નવકારશી કરીને મહારાજજીને વંદન, પછી અર્ધો કલાક લેખન—
મહારાજજી જે લખાવે, તે ઉતારવાનું.

વ્યાખ્યાનથી વ્યાખ્યા સુધી

વાચનાઓ ટીકાના સ્વરૂપમાં ઉતારવાની હતી. વ્યાખ્યાન અને વ્યાખ્યા વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત છે—
શબ્દો, નિરૂપણશૈલી, બૌદ્ધિક ક્રમ— બધું જ જુદું.

વ્યાખ્યાનને વ્યાખ્યામાં ફેરવવા માટે ભાષા ઉપરાંત શૈલી અને બંધારણમાં પણ પરિવર્તન કરવું પડે. જેમ એક ઘરેણાંમાંથી બીજું ઘરેણું ઘડાય— સોનું એ જ રહે, સ્વરૂપ બદલાય.

આ પરિવર્તન કેટલાકને ખટકશે, પરંતુ વિશ્વાસ છે કે મહારાજજી હોત તો એની અનુમતિ આપત જ.

અંતિમ ભાવ

દુનિયા અને દુનિયાદારીથી દૂર, એકાંતમાં મહારાજજીના શબ્દોની સંગતિમાં વિતાવેલી પળો મારી જીવનસાધના બની રહી.

આ પળોમાં મેં મારા આત્માને સુધરતો જોયો, દુર્ગુણોથી ઊપર ઉઠતો અનુભવ્યો, ઉચ્ચ સંયમીઓના ભાવોની અનુમોદના કરી.

આ પળો મહારાજજીનો કૃપાપ્રસાદ બની. જીવનમાં સાર્થકતા ઉમેરતી ગઈ. આ જ પળો મારા જીવનની ઉપલબ્ધિ બની.

મહારાજજીના પાવન હાથમાં આ રચના અર્પણ કરીને તેમના ખોળામાં માથું મૂકી શક્યો હોત તો મન કંઇક હળવાશ અનુભવત. આ કૃપાપ્રસાદના પાત્ર બનાવવાનો અનુગ્રહ વરસાવવા માટે મહારાજજીના પાવન ચરણોમાં આ રચના અર્પણ કરીને નતમસ્તક છું.